Ecologische voeding en gezondheid. Dat zijn de twee pijlers van de Velt-studiedag van 2016. ‘We krijgen veel vragen over hoe gezond de Velt-aanpak van voeding is’, zegt Nadia Tahon van de dienst kennis van Velt. ‘Het was dus hoog tijd om hier eens een studiedag aan te wijden.’

Ecologische voeding, wat is dat eigenlijk?

Velt bouwt al 42 jaar ervaring op over ecologisch leven en tuinieren en vanuit die ervaring maakte ze een stappenplan op voor een groenere keuken. ‘Het is ons antwoord op de gigantische milieu-impact van onze voeding’, legt Nadia uit. ‘Die leidt immers mede tot de klimaatopwarming, een ontzettend groot waterverbruik, een te hoog ruimtegebruik en een afname van de biodiversiteit. 'Tegelijk willen de 10 stappen een antwoord bieden aan de tegenstrijdige boodschappen die te wijten zijn aan de nutritionele kijk op voeding. Voeding is meer dan een optelsom van voedingsstoffen.' Hoe je deze tien stappen concreet toepast, vind je uitgelegd in het boek ‘Lekker ecologisch!

Klik hier om de presentatie '10 stappen naar een duurzame wereld' te downloaden


Gaan gezond en duurzaam eten hand in hand?

‘Duurzaam voedsel wordt geproduceerd en geconsumeerd met respect voor mens, dier en milieu’, vertelt Corné van Dooren, expert duurzaam eten bij het Nederlands Voedingscentrum. ‘Dan kijk je verder naar wat enkel op dit moment gezond is voor ons. We moeten ook aan de gezondheid van de volgende generaties denken. Publicaties en studies van over de hele wereld tonen aan dat goed en duurzaam eten wel degelijk hand in hand kunnen gaan. Daarom hebben wij in onze nieuwe schijf van vijf (in voege sinds april 2016) een belangrijke aanbeveling gezet: eet meer plantaardig en minder dierlijk.'

We raden aan om 4/5 plantaardig te eten en nog maar 1/5 dierlijk. Het is historisch te noemen dat we mensen aanraden niet meer dan 500 gr vlees per week te eten, dat we zeggen dat mensen nog maar één keer per week vis moeten eten en dat die best ook duurzaam gevangen wordt. Maar ook: eet meer peulvruchten, nuttig elke dag een handje vol noten. In de recepten die we verspreiden, werken we met seizoensgroenten. De voedselafdruk-tool (link toevoegen) berekent aan de hand van vijftien antwoorden op vragen de milieu-afdruk van jouw voedingspatroon en geeft je tips om het duurzamer aan te pakken.’ Samengevat: de adviezen van het Voedingscentrum:

  1. Eet niet meer dan je nodig hebt
  2. Minder (rood en bewerkt) vlees
  3. Minder verspillen door op maat te kopen en te koken
  4. Minder suikerhoudende dranken, in plaats daarvan kraanwater en thee
  5. Voldoende groenten en fruit

Klik hier om de presentatie 'Gaan gezond en duurzaam eten hand in hand?' te downloaden


Naar een ecologisch gezondheidsbeleid in Vlaanderen?

‘Ook Vlaanderen wil volgend jaar uitpakken met een nieuw voedingsmodel, want de huidige actieve voedingsdriehoek is te ingewikkeld’, legt Vickà Versele van het Vigez (Vlaams Instituut voor Gezondheidspromotie en Ziektepreventie) uit. ‘Maar we staan nog niet zo ver als het Nederlands Voedingscentrum. Prioritair in ons nieuw model is gezonde voeding voor elke Vlaming en het zal de nieuwe aanbevelingen van de Hoge Gezondheidsraad integreren. Duurzaamheid is niet onze focus, maar we zijn er wel van overtuigd dat gezondheid en duurzaamheid hand in hand kunnen gaan. Een mooi voorbeeld daarvan is Tutti Frutti, dat seizoensfruit in de Vlaamse scholen brengt. Het nieuwe model moet eenvoudig zijn, begrijpbaar zonder uitleg van intermediairen. Deze adviezen willen we er alvast in opnemen:

  1. Eet minder vlees van betere kwaliteit en vervang het door peulvruchten of andere vleesvervangers
  2. Eet meer onbewerkte voedingsproducten
  3. Eet voornamelijk vette vis omwille van de omega 3 of plantaardige alternatieven die omega 3 bevatten
  4. Eet lokaal en seizoensgebonden met aandacht voor restjes en afvalvermindering
  5. Let op de grootte van de porties en de planning van je maaltijden

In de vragenronde na de presentaties van Corné en Vickà werd hen de vraag gesteld of zij en de instituten waarvoor ze werken, volledig onafhankelijk zijn. Hun reactie hierop was: ‘Wij worden betaald met belastinggeld en zijn volledig onafhankelijk. We worden benaderd door bedrijven, maar dat wordt afgewezen. Waarin kunnen we wel samenwerken? Plannen van bedrijven om het zoutgehalte in voeding te verlagen. Wij baseren ons op wetenschappelijk onderzoek, niet op de hoogste bieder.’


Duurzame voeding op school, hoe pak je dat aan?

Aan het Carlier Instituut (school voor buitengewoon secundair onderwijs) werkt een geëngageerd team van leerkrachten en leerlingen samen aan duurzame keuzes. Een greep uit een fantastische waaier aan eco-acties, gebracht door Annemie Nachtegael:

  • Gratis smoothies, milkshakes en soep zijn een waardig alternatief voor frisdrank, dat nu al niet meer verkocht wordt op school en volgend jaar ook volledig verboden wordt. Het fruit komt van een winkel uit de buurt die onverkocht fruit gratis geeft aan de school. Groenten voor de soep komen uit de schoolmoestuin.
  • Ook andere groenten uit de moestuin (courgetten, pompoenen, prei, aardappelen, uien, kruiden) passeren via de grootkeuken, waar leerlingen ze verwerken voor de medeleerlingen. In deze keuken besteden leerlingen en leerkrachten veel aandacht aan goede planning. Weinige restjes worden de dag erna verwerkt. Overschotten van fruit verwerken ze tot confituur, die aangeboden wordt aan ouders, leerkrachten en leerlingen.
  • Gezonde voeding mag niet duur zijn. Gezonde alternatieven worden op school een halve euro goedkoper aangeboden dan de ongezondere versies.
  • Donderdag is veggiedag. Annemie, die jaren een vegetarisch restaurant uitbaatte, helpt de leerkrachten met een maandmenu, waarin donderdag veggie schotels worden voorzien.
  • Leerlingen hebben een plan gemaakt voor een gezonde buitenklas. Dit jaar is de uitwerking van de plannen een onderdeel van het afstudeerproject van een groep leerlingen.

Klik hier om de presentatie 'Duurzame voeding/gezondheidsbeleid op school' te downloaden


Welke impact hebben pesticideresidu’s op onze voeding?

‘Het is logisch dat we verward zijn over residu’s van pesticiden op onze voeding, want de boodschappen hierover zijn heel divers’, zegt Prof. Dr. ir. Pieter Spanoghe, hoofd van het labo Fytofarmacie, vakgroep Gewasbescherming van de faculteit Bio-Ingenieurswetenschappen van de UGent. ‘Studies zeggen dat we in 2 à 3 % van onze voeding te veel pesticideresidu’s aantreffen. Buitenlandse producten die we importeren scoren het hoogst. Denk hierbij aan passievruchten, thee, chilipepers… Van Belgische producten scoren rapen, peterselie, selder en andere bladgewassen slecht.  In Europa zien we overschrijdingen bij aardbeien, sla, haver, perziken en appelen.

De manier van bereiden heeft invloed op het aantal residu’s dat uiteindelijk op je bord belandt. Verhitten tot 160 à 170°C, zoals bij frituren, blijkt het meest efficiënt te zijn. Verwarmen in de microgolfoven, grillen en wokken doen de residu’s niet dalen. Groenten schillen, koken, stoven, stomen en goed wassen laten de residu’s een beetje dalen. In sappen ga je bestrijdingsmiddelen concentreren. In een liter gangbaar appelsap zitten dus residu’s van acht appels. Bij een baby zou een liter appelsap per dag dus een risico kunnen inhouden.’

‘Regelmatig worden bestrijdingsmiddelen van de markt gehaald omdat ze een risico inhouden voor de volksgezondheid. Belangrijk om te weten is dat lage dosissen ook effect kunnen hebben. Wij zeggen altijd: ‘De dosis maakt het vergif. Maar dat is niet altijd zo eenduidig.. Ook om over na te denken zijn de kwetsbare bevolkingsgroepen. Het is logisch dat we ons grotere zorgen maken over kinderen en zwangere vrouwen. Maar ook het cumulatief effect van pesticiden mogen we niet verwaarlozen. En over het feit dat we via ademhaling, mond en huid ook blootgesteld worden, wordt te weinig gecommuniceerd. Deo’s met hormoonverstoorders toepassen onder je oksel is nefast, want daar worden de stoffen meteen opgenomen in de bloedbaan. Geen blootstelling is nog altijd beter dan een kleine blootstelling.’

‘Wat dan met biologische bestrijdingsmiddelen?’ was een vraag uit het publiek. De reacties van professor Spanoghe spreekt boekdelen: ‘Het is niet omdat het uit de natuur komt, dat het niet schadelijk is. Een slangenbeet is 100% bio, maar je valt er wel van dood.’ Lieve Vercauteren van Bioforum Vlaanderen reageert:. Er worden nog enkele middelen van oudsher gebruikt die ook in de gangbare landbouw worden gebruikt (bv. koper, zwavel). De biosector zoekt hard naar alternatieven zodat deze natuurlijke middelen overbodig worden. Dan zal de wetgeving volgen en deze verbieden.

Klik hier om de presentatie 'Pesticideresidu's' te downloaden


Lara kookt

Lara kookt met biologische, seizoensgebonden en lokale producten. Ze kookt met haar team in haar afhaalrestaurant in Antwerpen, maar ook als cateraar voor dagen zoals de studiedag van Velt. Waarom kookt zij op deze manier? ‘Ik heb het met de paplepel meegekregen. Dit is voor mij de logische manier. Een andere manier zou niet uit mijn hart komen.’ En dat het uit het hart komt, mochten wij allemaal proeven!


Wat met bewerkte voeding?

Na een korte historische inleiding in bewerkt voedsel - wist je trouwens dat de Romeinen ook al snackbars hadden waar kant-en-klaar voedsel werd afgehaald? - nam Prof. Dr. ir. Frederic Leroy, Industriële Microbiologie en Voedingsbiotechnologie, vakgroep Bio-ingenieurswetenschappen van de Vrije Universiteit Brussel, ons mee door het hoe en waarom van bewerkt voedsel.

‘Voedsel wordt vaak bewerkt omdat het bevorderlijk is voor de kwaliteit en houdbaarheid, maar vaak ook gewoon om de prijs te drukken en daar kunnen we wel onze bedenkingen bij hebben’, stelt hij. ‘Maar tegenwoordig heerst er een vraag naar ‘natuurlijk’ voedsel. De consument screent labels en gaat meer dan vroeger terug naar onbewerkte voedingsmiddelen, zoals Michael Pollan het aanraadt. Clean Labels zijn hierop een antwoord. Maar we zien ook wel dat als de mens geconfronteerd wordt met chemische benamingen, dat er dan soms een soort chemofobie optreedt. Ook voor E-nummers heerst er nog wat angst, terwijl E-nummers op een positieve lijst staan, waarover gewaakt wordt door experts en toxicologen.’ Maar het ene E-nummer is het andere niet.

‘Als we vlees als voorbeeld nemen, zien we dat dit vaak bewerkt wordt uit functionele overwegingen,maar consumentenbedrog lonkt ook daar, want wat met kleurstoffen, chemische verzuurders om de klassieke fermentatie te vervangen, smaakversterkers en verdikkingsmiddelen? ‘Diverse welvaartsziekten zijn gelinkt aan sterk bewerkt voedsel. Zelf bereiden is de veiligste optie.'

Klik hier om de presentatie 'Bewerkte voeding' te downloaden


Hoe betaalbaar is biologische voeding?

Leentje Speybroeck van Velt toont ons een recept van een ‘bordje vol’ lekkers, vol plantaardige ingrediënten. ‘Ik koos voor dit bordje omdat het betaalbaar is, haalbaar in tijd en toepasbaar in elk seizoen. Je zou het als ‘template’ kunnen gebruiken om verschillende seizoensgroenten en granen te gebruiken. Mijn grote tip is: werk een degelijke planning uit. In het weekend kan je een soort graan of peul koken, een lekkere dressing maken en alvast één of twee groenten bereiden. Elke dag van de week kan je dan variëren met verse groenten en wat ik al in de koelkast heb staan. Seizoensgroenten dagen je uit om te experimenteren: kan ik dit rauw eten, grillen, stoven? We ketenen ons soms te veel vast aan waaruit een gerecht moet bestaan. Durf te experimenteren!’


Hoe past biologische voeding in de campagne 2020pesticidevrij?

Velt trekt de campagne 2020pesticidevrij, die tegen 2020 alle pesticiden uit de winkelrekken wil zien verdwijnen. ‘Door te kiezen voor biologische voeding, geef je de biologische boer een duwtje in de rug’, zegt campagnecoördinator Barbara Creemers. ‘Op die manier geef je het signaal dat je ook in de landbouw minder pesticiden tolereert.’

Als we nu eens…

In haar slotwoord benadrukt voorzitter Leen Laenens de kracht van onze stem. ‘Als we nu eens samen de voedingsmythes zouden ontkrachten?’ vraagt ze zich af. ‘Want die zijn veel te veel toegespitst op de voedingsproducten en minder op de voedingsgewoonten. Als we nu eens allemaal naar de media zouden stappen met de vraag om heldere in plaats van misleidende communicatie? Bij Velt blijven we geloven dat het anders kan. Laten we daarom de tien stappen naar een ecologische keuken uitdragen naar de hele wereld!’

(C) Foto's en verslag: Barbara Creemers